Ik zoek een...

Actueel - Nieuws

Gastcolumn: Gratis productiviteit

ma 22 mrt 2021 - Jan-Dirk Reijneveld

De Belgische neuropsychiater Theo Compernolle onderscheidt drie delen van je brein die betrokken zijn bij besluitvormingsprocessen: je reflexbrein, je reflecterende brein en je archiverende brein. Hoe helpt deze indeling bij het vergroten van je productiviteit?

Reflexbrein
Je reflexbrein stamt uit de oertijd. Het houdt van snel reageren en is altijd in het hier en nu. In de oertijd was deze functie bittere noodzaak om te overleven. Als er bijvoorbeeld een wild dier achter je aan kwam, moest je snel reageren en niet eerst denken: hé ik zie daar een leeuw, dat is best een gevaarlijk beest, wat zal ik doen? Misschien moest ik maar eens hard gaan lopen… Als je eerst ruimte zou geven aan die overdenking voordat je – letterlijk – stappen ondernam, dan was je waarschijnlijk al in de bek van het beest beland. De uitleg van hoe je reflexbrein werkt, is koren op de molen voor luie mensen: dit brein zoekt immers zijn weg naar die oplossing die het minste energie kost. Heb je een probleem met vier mogelijke oplossingen, dan kiest het reflexbrein voor de makkelijkste oplossing. Maar daar is het verhaal niet af: want de makkelijkste oplossing is uiteraard niet altijd de beste oplossing.

Reflecterende brein
Het reflecterende brein heeft zich pas later in de evolutie ontwikkeld. Het is de denker in je hoofd, die zich goed op één ding tegelijk kan focussen. Als je het hiervoor genoemde probleem, met de vier mogelijke oplossingen, laat bekijken door jouw reflecterende brein, blijft dit gedeelte van je brein langdurig wikken en wegen en komt het op de proppen met een vijfde oplossing; bijvoorbeeld omdat het niet tevreden is over de eerste vier. Je reflecterende brein heeft ongestoorde tijd nodig en kost relatief veel energie. Als je moe wordt, functioneert het niet meer goed. Voordat je het weet neemt dan je reflexbrein het weer over.

Archiverende brein
Het archiverende brein is de bibliothecaris in je hoofd. Het bestaat uit een enorm archief waarin al jouw kennis en ervaringen zijn opgeslagen. Nieuwe kennis en ervaringen worden daarmee gecombineerd. Jouw archiverende brein is alleen actief wanneer het reflexbrein en het reflecterende brein juist niet actief zijn. Dat is op die momenten dat je pauze neemt of slaapt. Ik spreek in dat kader weleens van de 4 B’s: Bed, Bad, Bos en Bus. Als je daar loopt, zit of ligt, zijn dat bij uitstek de momenten dat je even niet werkt en dus ruimte in jouw brein hebt. Uiteraard kan die ruimte er ook zijn onder de douche, in de tuin en in de trein, maar dat zijn nu eenmaal geen woorden van drie letters die beginnen met een ‘B’.

Misschien herken je dat je ’s morgens wakker wordt met een ingeving of met een oplossing voor een probleem waarmee je de dag ervoor nog worstelde. Dan is je archiverende brein actief geweest. 'Gratis productiviteit' noem ik dat. Maar, die gratis productiviteit ontstaat alleen als je voldoende pauze neemt en slaapt. Alleen dan is jouw archiverende brein in staat om alle informatie die langskomt te verwerken en tot creatieve oplossingen te komen.

200.000 keer zoveel verwerkingscapaciteit
Jouw archiverende brein werkt onbewust. Je kunt door pauze te nemen ervoor zorgen dat het beter werkt, maar je hebt geen invloed op hóé het werkt. Deze processen voltrekken zich als het ware ook aan jou. Het wordt daarom ook wel ons 'onbewuste brein' genoemd. Ons bewustzijn kan ongeveer 60 bits per seconde verwerken, terwijl ons onbewuste, archiverende brein ongeveer 11,2 miljoen bits per seconde kan verwerken: 200.000 keer zoveel. Cal Newport zegt hierover in zijn boek Diep werk:

"De theorie is dat jouw bewust denkende hersenen te vergelijken zijn met een thuiscomputer, waarop je zorgvuldig geschreven programma’s kunt laten draaien die dan de juiste antwoorden op begrensde problemen geven, terwijl je onderbewustzijn dan de enorme datacentra van Google zijn, waarin statistische algoritmes zich door terabytes vol ongeordende informatie werken en na verloop van tijd verrassend nuttige oplossingen voor moeilijke vraagstukken uitspuwen..."

Betere besluiten
Geen wonder dat uit diverse experimenten blijkt dat mensen die bij besluiten vertrouwen op hun onbewuste veel vaker betere besluiten nemen. Zij profiteren van de gratis productiviteit. Mensen die zeer bewust en rationeel hun beslissingen nemen, maken hier geen gebruik van.

Ik wil hier wel een belangrijke kanttekening bij plaatsen: als er weinig informatie voorhanden is, dan loop je niet tegen de geringere capaciteit van het bewuste aan en is het bewuste zelfs in staat om een beter besluit te nemen dan het onbewuste. Maar als er meer informatie beschikbaar komt en de complexiteit neemt toe, dan wordt de kwaliteit van bewust genomen besluiten snel minder, omdat het, met zijn beperkte capaciteit, de grote hoeveelheid informatie nu eenmaal niet aankan.

Complexe problemen? Slaap er een nachtje over en laat je slimme onbewuste het werk doen. Ook dat is een vorm van luiheid én wijsheid.


Jan-Dirk Reijneveld (communicatiewetenschapper) is Efficiency Expert. Hij coacht en traint mensen in breinvriendelijk werken, grip op je werk en je doelen realiseren. Jan-Dirk is auteur van het net verschenen boek Meer doen in minder tijd. www.efficiencyexpert.nu