Ik zoek een...

Actueel - Nieuws

Column: Slaaf van je slaaf

ma 23 aug 2021 - Guido van de Wiel

We staan wat bedremmeld op het plein van Malmö te kijken en trachten ons te oriënteren. Het eerste wat ik doe als we deze zomer met het gezin aankomen in deze Zweedse stad, is: grijpen naar mijn mobiel. Ik vertel onze kinderen: "Als ik vroeger reisde – liftend of met de goedkoopste bus die er was om wat geld uit te besparen – had ik bij aankomst in een buitenlandse stad altijd drie dingen te regelen. Geld in de valuta van dat land, onderdak, en een manier om me te oriënteren, meestal in de vorm van een papieren plattegrond van de desbetreffende stad."

We gaan samen na hoe vandaag de dag al deze functies zijn overgenomen door onze mobieltjes. Apple Pay doet – zelfs in Zweden waar de kroon de euro naar de kroon steekt – zijn werk in winkel en warenhuis, Tripadvisor zorgt in een handomdraai voor campings of andere slaapadresjes met goede, recente reviews en Google Maps schaduwt mijn aanwezigheid in de stad nauwkeurig, door mij realtime als blauw baken op een interactieve kaart te laten verschijnen. Waar ik ook ga en sta, de app maakt mij het centrum van de wereld.

Het lijkt erop dat de iphone je de meester van het universum maakt. Maar als ik om me heen kijk op het plein in deze Zweedse stad, dan zijn we vooral slaaf geworden van die smartphone. Veel mensen staren naar hun schermpje, hangend in het park, lopend op straat, zittend op terrasjes. Ik moet onwillekeurig denken aan twee korte verhalen van de Argentijnse schrijver en dichter Jorge Luis Borges. Het eerste verhaal is dat van De zahir. Een zahir blijkt in dat verhaal een persoon of een object dat zo’n grote aantrekkingskracht op mensen heeft, dat het een obsessie creëert bij iedereen die het ziet. Als mensen eenmaal een zahir zien, komen ze er niet meer los van. Ze denken er dag en nacht aan en brengen steeds meer tijd door met het staren naar dat voorwerp of de persoon, totdat hun wereld beperkt is tot alleen nog maar de zahir. In de geschiedenis is – volgens dat verhaal van Borges – al van alles een zahir geweest: een munt, een tijger, een bodem van een put.

Vandaag de dag lijkt elke smartphone wel verworden tot een zahir. Deze trekt de aandacht en ben je er eenmaal van in de ban, dan kom je er niet meer los van. Het scherm houdt je gevangen met onzichtbare tralies in de vorm van Wifi en 4G-zendmasten als wachttorens. Borges beschrijft ook de ultieme consequentie van de aanwezigheid van een zahir in de wereld: als alle mensen op aarde dag en nacht denken aan de zahir, wat is dan nog de droom en wat is dan de werkelijkheid: de aarde of de zahir?

Maar Jorge Luis Borges schreef nog een ander verhaal, getiteld: De aleph. De aleph vormt op heel veel fronten de inverse van de zahir. De aleph – als eerste letter van het alfabet – is te zien als het punt waaraan alle andere dingen van de wereld verbonden zijn. Het verschil tussen de zahir en de aleph is dus: heb je de zahir in het oog, dan versmalt je realiteit naar enkel dat ene ding. Heb je de aleph in het oog, dan zie je juist niet één ding, maar zie je alle dingen. Dan zie je de gehele wereld. En daarmee is de aleph óók een kloppende beschrijving voor het mobieltje. Je smartphone vormt nu eenmaal het venster op de gehele wereld. Via Skype, Zoom, Teams, URLs, webcams, Wikipedia, YouTube heb je toegang tot het totaal, contact met iedereen en zicht op het web van de wijde wereld. De onzichtbare draden van dit web zorgen dat alles verbonden is met elkaar en houden ons ook gevangen in dat web.

Dat mobieltje waar iedereen naar staart in wachtrijen, in het openbaar vervoer, is én een zahir én een aleph. Er is enkel oog voor het apparaat en je maakt – doorheen het apparaat – contact met de rest van de wereld. Maar de rest van de wereld die om zich heen kijkt, ziet ondertussen steeds meer zombies.

Wanneer verandert de meester in een slaaf? Als je er zelf voor kiest om steeds naar dat scherm te kijken, is dat dan gewoon lekker autonoom of ben je dan – gegeven dat je GSM altijd al jouw hulpje was – eigenlijk de slaaf van je slaaf? Waar verandert de dynamiek van verbondenheid in gebondenheid? Op welk punt verandert de fanaticus in een maniak? Waar kijk je naar als je iets werkelijk observeert en waar verwordt dat tot een lege vorm van staren?

Terug naar Malmö. We willen de stad bekijken. Ik berg mijn iphone op. We doen het anders. We spreken af: elke keer als we een straatnaambordje tegenkomen en die straatnaam heeft een oneven aantal letters slaan we linksaf, bij een even aantal letters gaan we naar rechts.

We zien wel.


Guido van de Wiel (Wheel Productions) is organisatiepsycholoog, (schrijf)coach en ghostwriter. Hij is onder meer verbonden aan Verdraaide organisaties en de Veranderbrigade. Onlangs verscheen bij Kloosterhof zijn nieuwste boek Van meetbaar naar merkbaar, van duurzaam naar dierbaarEerder schreef hij boeken zoals Durf het verschil te maken, Organiseren met toekomst en Innoveerkracht. www.wheelproductions.nl