Ik zoek een...

Actueel - Nieuws

Column: Get over cute

di 26 nov 2019 - Guido van de Wiel

Tegen het eind van mijn studie Sociale en Organisatiepsychologie verscheen in 1996 de documentaire Blue Eyed van Bertram Verhaag. Een docent van mijn studie wijdde direct één van de colleges geheel aan deze documentaire.

In deze documentaire doet Jane Elliott, een voormalige onderwijzer uit de Verenigde Staten, een sociaal experiment met zo’n dertig deelnemers. Bij binnenkomst in de ruimte krijgen mensen met blauwe ogen een kraag uitgereikt die ze duidelijk zichtbaar moeten dragen. Vanaf dat moment gaat Elliott in dit experiment de mensen met blauwe ogen bewust en structureel slechter behandelen dan mensen met bruine, grijze of groene ogen. Mensen met blauwe ogen moeten op de grond zitten, krijgen geen koffie en worden verzocht geen contact te leggen met mensen met een andere kleur ogen dan blauw. Die andere groep krijgt juist een aantal privileges zoals meer pauze en wordt ook opgedragen vooral niet uit dezelfde kraan te drinken als de blauwogige aanwezigen. Iedereen die tegensputtert kan rekenen op een flinke aanvaring met Elliott. Het schokkende is dat de superieur gemaakte groep, na wat eerste weerstand, zich massaal arrogant, dominant, bazig en onplezierig gaat opstellen naar de groep die inferieur is gemaakt. Met dit experiment laat Elliott zien hoe snel segregatie en racisme – uitsluiting op basis van een persoonskenmerk, hier: de kleur van je ogen in plaats van de kleur van je huid – kan ontstaan; ook dat racisme is aangeleerd en dat het daarmee ook kan worden afgeleerd.

Van deze documentaire herinner ik me Jane Elliott als een pittige vrouw met een soort uilenbril die binnen een kwartier haar ijzeren wil aan de groep heeft opgelegd en de groep in meerdere rondes en in veranderde samenstellingen weet aan te zetten om discriminerende gedrag autonoom verder te zetten. In het laatste deel van de workshop bespreekt ze collectief het confronterende experiment na.

Op een ander moment tijdens de documentaire vertelt Elliott hoe de bomen in haar woonplaats Riceville, in de staat Iowa, op dat moment de mooiste herfstkleuren laten zien en dat mensen zelfs van heinde en ver naar Riceville komen om die pracht en praal te bewonderen. Maar terwijl herfstkleuren niet bont genoeg kunnen zijn, zijn ménsen met een andere kleur heel lang, heel vaak helemaal niet welkom geweest. En nog steeds. "We love colours in our trees, but we do not want it in our skin" is een gevleugelde uitspraak van deze activiste, die sinds de jaren tachtig de wereld over reist om mensen te laten voelen hoe racisme ontstaat, wat het met je doet als je stelselmatig vernederd wordt en wat er voor nodig is om er tegen in opstand te komen.

Tot zover segregatie, racisme en vooroordelen. Het fragment dat mij uit deze documentaire nog het meest helder bijstaat, terwijl het inmiddels meer dan 20 jaar geleden is, is het stukje waarin Jane Elliott het bij de debriefing heeft over: “Get over cute.” Dat specifieke fragment raakt minder aan racisme en gaat veel meer over je eigen effectiviteit. Over de vraag op welke manier je jezelf een positie geeft in een groep of juist niet. Ze legt het probleem bloot van mensen die zich – onbewust – de stijl van schattigheid hebben aangemeten. Ze wijst op het belang dat je gedurende je leven de overschakeling maakt van een lief, grappig meisje naar een krachtige vrouw. De overgang, net zo goed, van een lief, grappig jongetje naar een man met een missie. Op een zondagmiddag besluit ik dit fragment online op te zoeken.

Na de indringende sessie met de kragen vraagt Elliott aan de mensen wie er verdrietig is geweest gedurende het experiment. Een blauwogige, vrouwelijke deelnemer begint met een hoog stemmetje en een pruillip-glimlach te vertellen dat ze verdrietig was omdat ze geen koffie en geen donut kreeg. Vrij vertaald reageert Jane Elliott daarna als volgt:

“Ik ga je een zeer waardevol advies geven. Get over cute! Ik ben hier absoluut serieus over. Get over cute, want je zult schattig zijn tot je ongeveer 45 bent. En dan ben je op je 45e ineens niet meer schattig, dan ben je gewoon een oude vrouw. Er zullen tegen die tijd heel wat 18- tot 40-jarigen zijn die schattiger zijn dan jij. En als jij op dat moment zegt: 'Ik wil die promotie', dan krijg je als reactie: 'Nou, ik vind jou niet echt gekwalificeerd, ik zie je gewoon als schattig.' En dan ga je verontwaardigd huilen dat dat 'seksisme' is. Vrouwen, get over cute! Zorg dat je competent wordt! Zorg dat je trainingen volgt! Zorg dat je je bekwaamt! Get over cute! (…) We gebruiken allerlei namen om vrouwen te infantiliseren. We houden vrouwen in hun kleine meisjesstaat met de namen die we voor hen gebruiken. Get over it! Als je serieus genomen wilt worden, word serieus! Get over it!

Naast het fragment vind ik ook een transcript van de film online en haal de bovenstaande tekst in het Engels door Google Translate voor een eerste, snelle vertaling. Hoe ironisch is het dat de automatische vertaalfunctie van Google de zinsnede “Females, get over cute” vertaalt als: “Vrouwtjes, word schattig” [sic]. Juist het tegenovergestelde van wat Elliott in dit fragment beweert (‘word schattig’ in plaats van ‘houd op schattig te doen’) en ook nog eens startend met dat pejoratieve verkleinwoordje: Vrouwtjes. Vul je “Males” in, dan komt er gewoon “Mannen” te staan. Zelfs de machines doen mee met de masculiene Tarzan-cultuur. Over automatismen gesproken… Automatismen waar Jane Elliott (You Tarzan, me Jane) bijna 25 jaar geleden al op hamerde dat we daar nu eens van af moeten.

In het YouTube-fragment vind ik één ding nog krachtiger dan Jane Elliotts optreden. Dat is de demasqué die zich ter plekke voltrekt op het gezicht van de vrouwelijke deelnemer. In het begin heeft ze haar guitige, innemende blik nog op haar gezicht staan. Wat volgt is een transformatie waarin haar masker van cuteness in nog geen minuut tijd alle functie, alle waarde en alle betekenis verliest. Ze maakt een ware identiteitsverandering door in de overgang van een gespeelde lach naar een echte traan. Groeien gaat van au.

Ik herken de valkuil van cuteness ook bij mezelf. Get over Mr Nice Guy. Get over Joking Around. Wie ontmoet ik als ik dat masker afzet? En hoeveel afweerbeschermende skins gaan daar weer onder schuil? In een poging naar nog meer zelfonthulling vul ik de frase 'Get over…' een aantal keren aan met andere woorden die spontaan in me opkomen. Get over Avoiding Conflict. Get over Dreamy. Get over Childhood. Ik kleed me psychisch uit. Get over Pleasing Mommy. Get over Looking for Daddy. Kwetsbaarder voel ik me worden. Get over Complaining. Get over Comparing. Ik zucht een keer diep. Steeds naakter voel ik me. Get over Facebook. Get over Being Criticized. Steeds meer kwartjes vallen er. Ik loop naar de spiegel. Ik zie blauwe ogen. Get over Criticizing.
Ik zie dat mijn blik verandert.
Get over it. Get real.


Guido van de Wiel (Wheel Productions) is organisatiepsycholoog, ghostwriter en verbonden aan onder andere Verdraaide organisaties en de Veranderbrigade. Hij schreef boeken zoals Durf het verschil te maken, Organiseren met toekomst en Innoveerkracht. Executive coach bij meerdere business schools. www.wheelproductions.nl



Geef hieronder uw reactie op dit nieuwsitem

Leave this one empty:
Naam:
Don't fill in data here:
Reactie:
Don't put anythin in here:

Maarten Stoffers - maandag 2 december 2019

Mooi Guido, dank je wel! Gaaf hoe dit filmpje een patroon blootlegt dat iedereen heeft - of het nou 'schattig', slim, behulpzaam, handig, artistiek, grappig of iets anders is. Weg masker, weg ego; welkom echte zelf! Hooguit één nuancering: helemaal authentiek 'moeten' zijn zou weer een andere norm worden. Is volgens mij ook niet wenselijk. Wat is precies authentiek? Hooguit heeft elke rol, elk masker, elke kant van ons andere consequenties tot gevolg. En het helpt om ons bewust te zijn dat we kunnen kiezen welk masker we opzetten, welke 'ik' we willen zijn.