Ik zoek een...

Actueel - Nieuws

Column: Emancipatie van onze schaduw

di 28 sep 2021 - Guido van de Wiel

Het zoeken naar en vernietigen van een handvol zogenaamde ‘gruzielementen’ is een belangrijk thema in het laatste deel van Harry Potter. Gruzielementen, een briljante vertaalvondst van Wiebe Buddingh’, staan daarbij voor voorwerpen of mensen waarin je een stukje van je ziel kunt verstoppen na het plegen van een gruwelijke daad. Voldemort weet zijn leven ermee te lengen, maar de afsplitsingen maken zijn resterende ziel tegelijkertijd kleiner en onstabieler. Voor mij zijn gruzielementen een mooie metafoor voor de manier waarop we gewend zijn om te gaan met onze schaduwkanten. We verstoppen deze het liefst, maar doen onszelf er daardoor – letterlijk – tekort mee.

Met Nooit meer doen alsof schreef hoogleraar Aukje Nauta recentelijk een boek over hoe je van schaamte je kracht maakt. Dit boek lijkt deel uit te maken van een grotere trend om afgewezen delen binnen jezelf weer te integreren. Met boeken als De kracht van kwetsbaarheid van Brené Brown en Fouten maken moed van Remko van der Drift, oprichter van het door hemzelf opgerichte Instituut voor Faalkunde, lijkt er een grotere beweging gaande. Ik noem het maar ‘emancipatie van onze schaduw’.

Jungiaans gesteld gaat het daarbij over het integreren van het persoonlijk onbewuste en afgewezen deel in onszelf. Naast het ‘ik’ of ‘ego’ onderkende Jung immers het ‘zelf’: dat ‘zelf’ omvat een totaliteit om het ‘ik’ heen waarin plaats is voor zowel het bewuste als het onbewuste deel van je persoonlijkheid. Letterlijke zelf-realisatie staat dan voor het proces om de tegenstellingen in jou als mens – denk aan: goed en kwaad, licht en schaduw, overheerser en onderdrukte – te overbruggen en verenigen. Deze tegenstellingen lijken met name een dynamiek tussen mensen te beschrijven, maar ze spelen zich bovenal – ook – binnen ieder mens afzonderlijk af. Of, zoals Alexandr Solzjenitsyn schrijft: “De grens tussen goed en kwaad loopt niet tussen klassen, rassen, staten of volken, maar door ieder mensenhart.”

We vinden het doorgaans maar lastig om met die schaduwkant om te gaan. We streven liever naar geluk dan dat we het lijden wensen aan te kijken. Psychiater Damiaan Denys legt de paradox bloot die daarmee optreedt: we zijn in Nederland gelukkiger dan op veel andere plekken in de wereld, maar lijden ondertussen meer dan ooit. Zijn collega Dirk De Wachter gaat mogelijk nog een stapje verder en heeft het zelfs over de “terreur van het geluk”. Een uitspraak die eveneens binnen deze (innerlijke) tegendelen te plaatsen is: De Wachter komt tot een emancipatie van onze schaduw – mijn woorden, niet de zijne – door te spreken over de kunst van het ongelukkig zijn.

Dus schaamte, kwetsbaarheid, fouten maken, ongelukkig zijn: ze krijgen steeds vaker expliciet een plek in het hedendaagse discours van ontwikkeling. Het is deze zelfde psychiater De Wachter die aan het woord komt in de recente documentaire Uit de schaduw die Hanna Verboom maakte. Daarin vertelt deze filmmaakster en actrice over haar bipolaire stoornis, waar ze inmiddels liever de term ‘psychische variatie’ voor reserveert. Emancipatie gaat met nieuwe taal gepaard. Ook deze documentaire past in de verschuiving van dat discours: het verregaand bespreekbaar maken van iets wat tot nog toe een stigma had en tot stigmatisering leidde. Het zijn allemaal signalen, inzichten, filosofische bespiegelingen en innerlijke zielsroersels die ons uitnodigen om onze schaduw verder te omarmen.

Het omarmen van onze schaduw zorgt ervoor dat het weer kan gaan stromen. Een taboe doorbreken in de buitenwereld is een taboe doorbreken in de binnenwereld. Niet langer jezelf dissociëren en ongewenste gevoelens onderdrukken, maar – vanuit een barmhartige grondhouding – je innerlijke demonen actief uitnodigen en deze onder ogen komen. De psycholoog Jordan Peterson voegt daaraan toe hoe belangrijk het is dat dit vrijwillig gebeurt, wil er heling plaatsvinden. Je schaduwkant, maar ook bijvoorbeeld een ziekte, vrijwillig onder ogen komen wordt dan minimaal ook een proces van overgave.

In de ware confrontatie ontstaat de kans om de schaduw te integreren. Tracht je daarentegen van je schaduw weg te lopen direct naar het licht, dan zul je – als je omkijkt – zien dat je schaduw alleen maar langer is geworden.

Je schaduwkant en negatieve emoties werken toch als weerhaken in de ziel. Pas door ernaartoe terug te keren, kun je ervan loskomen. Alleen door het beest in de bek te kijken, ontneem je het de energie om zich tegen je te keren. Een persoonlijke onderzoeksvraag bij dit integratieve emancipatieproces is: wanneer hoor ik mezelf – mijn binnenwereld met al zijn schaduwkanten – beter? Als ik harder ga praten, als ik ga fluisteren of als ik zwijg?

 

Guido van de Wiel (Wheel Productions) is organisatiepsycholoog, (schrijf)coach en ghostwriter. Hij is onder meer verbonden aan Verdraaide organisaties en de Veranderbrigade. Onlangs verscheen bij Kloosterhof zijn nieuwste boek Van meetbaar naar merkbaar, van duurzaam naar dierbaarEerder schreef hij boeken zoals Durf het verschil te maken (i.s.m. Merlijn Ballieux), Organiseren met Toekomst en Innoveerkracht. www.wheelproductions.nl

 

Referenties
- Jung, C.G. (1990). Verzameld werk in 10 delen, tweede druk 1990. Uitgeverij Lemniscaat, Rotterdam.
- Peterson, J.B. (2013). Three Forms of Meaning and the Management of Complexity. In Markman, K.D., Proulx, T. & Lindberg, M.J. (Eds.) (2013). The Psychology of Meaning. Washington, DC: American Psychological Association (APA).
- Solzjenitsyn, A. (1973). De Goelag Archipel, 1918-1956. Baarn: De Boekerij.
- Verboom, H. (2021). Uit de schaduw (Documentaire). Zie ook:
https://www.nu.nl/media/6157535/hanna-verboom-open-over-bipolaire-stoornis-in-eigen-documentaire.html