Column Guido van de Wiel: Het ‘Culture as a vulture’–syndroom II

wo 23 sep 2026

In deel I van dit tweeluik introduceerde ik de term ‘Culture as a vulture’. Het mechanisme dat bij dit fenomeen steeds in werking treedt is dat mensen in een bestaande organisatie er eenzijdig een beperkt aantal waarden uitpikken, deze versterken tot in zijn extremen, met als gevolg dat de organisatie geen recht meer doet aan haar eigen complexiteit en veel van haar nuances verliest.

Doordat de cultuur zich als een aasgier gaat gedragen ten opzichte van haar eigen erfgoed – door er alleen nog de meest opvallende waarden uit te pikken en de rest te laten wegrotten – wordt de organisatie een holle, overtrokken versie van zichzelf. Zo begint men in een vulture-culture te leven van de resten van haar eigen betekenis. Geen slap aftreksel dus, maar een steeds sterker aftreksel waarin één smaak karikaturaal de overhand krijgt. In het tweede deel van die eerste column gaf ik een aantal voorbeelden van deze karikaturen die onder invloed van ‘Culture as a vulture’ dreigen te ontstaan. Van een commerciële karikatuur tot een ideologische of nostalgische karikatuur.

Hoe Guus Hiddink ongezonde culturen weer ombuigt
Hoe ga je nu ‘Culture as a vulture’ tegen? En wat kun je ertegendoen wanneer je in een te verre staat van stereotypering bent beland als organisatie? Ik laat zien welk tegengif er mogelijk is aan de hand van een van de meest succesvolle voetbalcoaches ooit.

Guus Hiddink heeft als internationale voetbalcoach veel teams uit verschillende landen gecoacht. Zonder dat hij er deze termen aan heeft gegeven, duid ik de interventies die hij deed als vormen van tegengif op de ‘culture as a vulture’ die hij tegenkwam in elk land. Het eerste wat Hiddink doet als hij zich beschikbaar stelt voor een land om hun voetbalteam te coachen, is om de cultuur van dat land goed te bestuderen, erover lezen en zelf steeds goed te kijken hoe die cultuur doorwerkt bij de spelers die hij onder zijn hoede krijgt.

Zuid-Korea
Zo vertelt Hiddink over zijn tijd bij Zuid-Korea hoe daar anciënniteit en respect hoog in het vaandel stonden. Het exces ontstond doordat spelers deze anciënniteit te belangrijk maakten; waardoor dit respect voor de oudere spelers een vorm van evenwichtige teambuilding en de beste prestatie in het veld in de weg stond. Zo zaten vóór Hiddinks komst de jongeren tijdens de maaltijden met elkaar aan eigen tafels en de oudere spelers idem dito. De oudste groep ging zelfs als eerste naar het buffet en gaf een knikje wanneer de jongere groep mocht. Ook op het veld was dit respect merkbaar. De jongere spelers speelden, eenmaal dicht bij de goal, de bal stelselmatig af naar een van de reeds gearriveerde spelers; dit om ervoor te zorgen dat de spelers met meer vlieguren zouden scoren. Maar dit deden de jongere spelers ook als zij zelf in een betere scoringspositie stonden. Dat afspelen aan de meer ervaren spelers als teken van respect, moest plaatsmaken voor een prestatiegedreven instelling. Hidding: ‘In de wedstrijd dient de ervaren speler te accepteren dat een jongere gast hem coacht of wijst op een fout.’ Hiddink zorgde ervoor dat de tafelindeling gehusseld werd. Hij liet ze bovendien elke paar dagen van tafel wisselen, zodat iedereen met iedereen te spreken kwam. Ook vroeg hij – al dan niet via zijn staf – aan de seniors om openlijk met juniors te praten over wat ze dachten en voelden.

Dit was een manier om de bestaande waarden van anciënniteit te snoeien en kort te houden. Zo ontstond er meer ruimte voor een prestatiegedreven cultuur, waarin tevens plaats was voor een algemeen gedragen teamgevoel en een cultuur waarin degenen met de beste kansen ook zelf daadwerkelijk een doelpoging waagden. Onder Hiddink haalde Zuid-Korea in het WK 2002 op eigen bodem de halve finale en eindigde als vierde van de wereld, na overwinningen op onder meer Italië en Spanje.

Australië
In Australië zag Hiddink dat er nogal ruw gevoetbald werd. Die ruwheid had een paar kwaliteiten. Zo zorgde hij dat hij de energie en strijdlust ervan behield, maar stak hij in op meer aandacht voor tactische discipline, positiebewustzijn en aandacht voor balbehandeling tijdens balbezit. Zo liet hij de mannen trainen op korte passen, op hoge handelingssnelheid en positionele flexibiliteit. Door de ruwe kantjes weg te halen ontstond er ruimte om de verfijning (van wat voetbal ook is) tot bloei te laten komen. Op het WK 2006 won Australië overtuigend van Japan (3–1), speelde het gelijk tegen Kroatië en verloor het nipt van Brazilië (0–1), waarna het in de achtste finale pas na een late penalty tegen Italië afhaakte. De “ruwe” energie bleef, maar werd ingekaderd door positiediscipline, balbezit en georganiseerd pressen: de ruwheid was getemperd, het raffinement benut.

Rusland
Toen Hiddink in Rusland als coach werd aangesteld, viel hem op dat er passiviteit en defensief denken heerste binnen de spelersgroep. Die houding van de spelers werd onbedoeld aangemoedigd door een sterk hiërarchische, controlerende cultuur. Denk daarbij onder meer aan de voorzitter van de Russische voetbalbond die een veel te lang praatje komt houden in de kleedkamer, waardoor alle energie en eigenheid weglekte. Hiddink sprak met de voorzitter af dat hij niet meer van die lange speeches zou geven. Daarop moest Hiddink alsnog ingrijpen. Maar direct daarna legde hij de bal neer bij de spelers. Hij zei: ‘Ik heb hier de deken weggetrokken, maar jullie kunnen je nu ook niet meer verschuilen. Ga excelleren.’ Hij maakte de spelers duidelijk dat trainen alleen zin had als je in die uren met hart en ziel probeert een betere voetballer te worden. Hij wilde ook dat spelers zich gingen uiten, dat ze fouten gingen maken en risico’s gingen nemen. Dat ze zelf gingen nadenken. Zo begonnen zij zich langzaam maar zeker eigenaar te voelen over het spel dat ze op de mat wisten te leggen. Nog net op tijd wist hij een strenge en risicomijdende voetbalcultuur te vervangen voor een systeem waarin vertrouwen en initiatief centraal stond. Op het EK 2008 haalde Rusland de halve finale, versloeg onderweg Nederland en toonde aanvallend, technisch en tactisch verzorgd voetbal.

PSV
Het kijken naar de bestaande cultuur en hier bewust op ingrijpen is een manier van werken die er al vroeg in zat bij Hiddink. Ook op clubniveau keek deze coach al steeds wat er nodig was om een nieuwe balans in de cultuur te brengen. Toen Hiddink in 1987 gehaald werd bij PSV trof hij een ploeg aan die naar zijn mening wat te braaf was. Daarop heeft hij expres ‘wat bloed gehaald’, zoals hij het zelf noemde. Dat ging allereerst om de komst van Søren Lerby, die meteen voor wat heibel zorgde. Lerby stond als oud-Ajaxied bekend om zijn fanatieke, soms agressieve insteek en ontzag daarbij niemand. De lichting nieuwe spelers bevatte daarnaast nóg twee oud-Ajaxieden in de personen van Frank Arnesen en Wim Kieft. Zij brachten een nieuwe mentaliteit van mondigheid en directheid die in eerste instantie niet goed mengde met de bestaande omgangsvormen. Hiddink accepteerde deze spanning als prikkelmiddel: na afloop van trainingen (die oud-spelers achteraf soms omschreven als veldslagen) gold: “zand erover”. De scherpte werd de volgende dag tegen de tegenstander gebruikt. Tegelijk hield Hiddink de selectie bij elkaar door duidelijk te maken dat de prestatie leidend was; spelers als Lerby werden ingezet om de lat omhoog te leggen, maar moesten zich wel voegen in het teamplan. Zo kanaliseerde Hiddink de energie naar resultaat, wat uitmondde in de treble van 1987/88.

Wrap up
Het teveel van de dominante waarde kun je tegengaan door het weggedrukte tegendeel actief ruimte te geven. In een te brave cultuur voeg je bewust wat extra peper toe, terwijl je in een te competitieve cultuur juist actief op zoek gaat om coöperatieve mechanismen te integreren. In een hiërarchisch dominante cultuur stimuleer je de autonomie van onderop, terwijl je in een licht anarchistische cultuur juist hiërarchische structuren en een principe als ‘afspraak is afspraak’ aanbrengt.

Het is steeds zaak de doorgeslagen dominante waarde te snoeien en de zendtijd daarvan terug te dringen, met dien verstande dat je niet wilt dat je doorslaat naar de andere kant van het spectrum. Het gelijktijdige advies is dus om de excessen weg te halen én het goede ervan te behouden. Hidding: “Wat goed is moet je bewaren, wat niet goed is moet je veranderen”

Zo laat Hiddink zien hoe je in culturen de uitwassen als het ware kunt ‘snoeien’ door het tegendeel ervan toe te voegen en ook ruimte te geven. Zo herstel je de totale balans in een cultuur ten gunste van potentieelontwikkeling en prestaties.

Guido van de Wiel (Wheel Productions) is organisatiepsycholoog, (schrijf)coach en ghostwriter. Hij schreef (i.s.m. Merlijn Ballieux) de #1-bestsellers The Smell of the Place (2025) en Durf het verschil te maken (2018). Daarnaast begeleidt hij jaarlijks tientallen auteurs bij het schrijven van hun (management)boek.  www.wheelproductions.nl

Referenties

- S2, Afl 11 Ervaring voor beginners. Theo Maassen in gesprek met Guus Hiddink. https://audio.nrc.nl/episode/10476540. Opname op 24 december 2020.
- https://anderetijden.nl/programma/4/Andere-Tijden-Sport/aflevering/1113/Hoe-Zuid-Korea-Guus-Hiddink-veroverde
- https://www.voetbaltrainer.nl/wp-content/uploads/2016/01/Hiddink.pdf
- https://fr.uefa.com/uefachampionsleague/news/01d6-0e70d5edd801-4d8e52202cb5-1000--comment-hiddink-a-transforme-la-russie/
- https://nos.nl/artikel/2505666-generatie-87-88-ziet-gelijkenissen-met-huidig-psv-twee-echte-teams-en-mentaal-sterk