Briefwisseling: Leiderschap nog aan toe
vr 19 jun 2026 - Koen Marichal
Al 15 jaar schrijven Koen Marichal en Jesse Segers brieven naar elkaar. Soms in gesproken vorm, soms in geschreven vorm. Het onderwerp is steeds leiderschap in al zijn facetten en uitwerkingen. Van het abstracte naar het concrete en terug. Soms met sterke emoties en soms koel en pragmatisch. En steeds opnieuw zijn ze het eens met elkaar dat ze het niet helemaal eens geraken met elkaar. Omdat ze op verschillende manieren tegenpolen zijn. Maar ook omdat het antwoord op vragen over wat leiderschap is, welk leiderschap nodig is en hoe dat leiderschap ontwikkelt nooit definitief verworven zijn.
Reageren? Mail naar: info@kloosterhof.nl
Koen Marichal Jesse Segers
Koen Marichal is psycholoog, gastdocent leiderschap in Antwerp Management School, CVA-CNO, TIAS en Sioo, en oprichter van Casa 19 dat collectief leiderschap versterkt. In 2024 verscheen zijn meest recente boek De leider: Dat zijn wij.
Jesse Segers is bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Exeter (VK) en partner van Ginkgo Consulting (BE). Hij helpt leiders en hun organisaties in hun ontwikkeling. Onlangs verscheen het boek Leading from the top:Veranderen en veranderen is drie dat hij schreef met Daan Sorgeloos.
In 2022 schreven ze samen Over leiderschap: 19 inzichten waarin ze recht proberen te doen aan zowel de waarheid als de realiteit van leiderschap. Marichal en Segers roepen op een open idee over leiderschap – ook over dat van jezelf – te koesteren.
Twee manieren om licht te geven
Dag Jesse
“Sit, be still, and listen because you’re drunk and we are at the edge of the roof”, schoot me onmiddellijk te binnen bij het lezen van jouw prachtige brief over de verleiding van altijd in beweging en het belang van verstillen. Het is een citaat van Rumi, die Perzische soefi-mysticus uit de 13e eeuw. De verleiding om altijd in beweging te zijn – en de waarde van verstillen – is van alle tijden en culturen. De vraag ‘hoe wakker zijn we?’ kan altijd opnieuw gesteld worden.
Wat maakt een leider écht sterk?
Onlangs zat ik in de jury voor ‘Possibility Manager van het Jaar’ van de Belgische overheid. De term ‘possibility’ in plaats van ‘innovatie’ sprak me aan. Echte vernieuwing kan je niet managen. Je kan wel de ruimte ervoor creëren zodat het kan gebeuren, zoals we beschrijven bij de rol van ‘ruimtemaker’ in Leading from the middle (Marichal, Segers & Sorgeloos, 2020).
Zes kandidaten kwamen hun verhaal pitchen. Ze kregen elk 40 minuten. Stuk voor stuk stevige leiders die hun organisatie vernieuwen. De ene deed dat meer strategisch, de andere meer bottom-up, nog een andere was een echte change manager enzovoort. Ze zaten in verschillende fases van hun loopbaan en kwamen uit uiteenlopende contexten. Het kiezen van een top drie was niet eenvoudig. Dat was al de eerste vaststelling. Hoe uniek elke leider toch is. Rangschikken voelt dan niet goed.
Gaandeweg ontstond er een consensus rond drie kandidaten. Zelfreflectie was het onderscheidende element. De ene had met zijn team ‘moedige gesprekken’ georganiseerd over vertrouwen, geloof en angst. De andere paste collaborative government toe en was aan het leren zich meer vanuit een rol te gedragen. De derde vertelde bewust over het leren vertrouwen van medewerkers. Maar het was meer dan dat. Ze demonstreerden openheid voor reflectie op het moment zelf. Tijdens hun pitch lieten ze ruimte voor vragen, toonden ze interesse in de feedback van de juryleden en dachten ze na over de vragen die ze kregen. Ze hadden met andere woorden mentaal-emotionele ruimte om in dialoog te gaan. Daardoor ontstond een gesprek dat leerrijk was voor iedereen aan tafel.
Doordat hun gedrag klopte met hun verhaal én met de doelstelling van de hele opzet – innoveren is een kwestie van ruimte creëren waarin mensen leren – groeide de gedragenheid voor hun verhaal bij de jury. Er ontstond een levende coherentie. Of anders gezegd: resonantie. En als jury maakte die resonantie het verschil. Het gebeuren bevestigde voor mij opnieuw leiderschap als een levende praktijk, een telkens opnieuw, in het moment zelf, zorg dragen voor wederkerigheid, uitwisseling en voortschrijdend inzicht.
Ruimte als basis voor betekenis
Patrick Kenis maakt in zijn emeritaatsrede exact hetzelfde punt vanuit zijn vakgebied organisatiekunde1. Hij citeerde Hartmut Rosa2: “Spielraum as central precondition for people not only to cope with their world, but to experience it as meaningful.” Om samen te werken heb je ruimte nodig om betekenis te geven aan wat er gebeurt in de samenwerking. Die speelruimte is kwetsbaar, onder meer door de bewegingsdrang zoals jij ze benoemde, de planningsdrift, het instrumentalisme.
Vanuit optimalisatie wordt veel herleid tot kleine, meetbare acties die op zich wel logisch lijken, maar in hun geheel genomen zorgen voor ‘sensemaking overload’ zoals Kenis het noemt. Niemand kan nog een touw vastknopen aan het geheel van beslissingen en geplande acties. Mensen voeren nog uit, maar zonder veel betrokkenheid. Het gevolg: vermoeidheid, morele onthechting en erosie van vertrouwen in het instituut.
“There are two ways of spreading light.
To be the candle, or the mirror that reflects it.”
– Edith Wharton
Volgens Kenis mogen we niet de hoop koesteren om de institutionele krachten te veranderen. Ze zijn wat ze zijn en zijn ook nodig. Het zijn de rechtstreeks betrokkenen, dicht bij de praktijk, die door samen te denken de ruimte gezond kunnen blijven houden voor hun praktijk. Ze reguleren de spanningen, formaliseren niet meer dan nodig, houden de ambiguïteit intact die nodig is om tot nieuwe inzichten te komen. Ze blijven doen wat echt nodig is en voeren niet zomaar uit wat opgelegd wordt. Ze steken niet meer energie dan nodig in de ‘machinezang’, zoals je het eerder poëtisch en treffend benoemde.
Kenis begon zijn afscheidsrede met een Tiktok-filmpje van conferencier Jan Jaap van der Wal3: “Maar wat die dus kunnen die Vlamingen, en dat is echt een talent, die kunnen dat laten passeren. Dus die informatie komt wel aan, die denken dan van ‘amai, da’s gek’, en dan ‘maar ja, ca va wel’, en dan is dat weg. Maar ook echt weg. Ook niet meer in de cloud of zo… Maar ja, wij zijn Nederlanders, bij ons is het ‘nou, hier moeten we iets mee. Dit gaan we benoemen’.”
Treffend, niet? We komen beiden wel eens in Nederland en waarderen er de directheid en de debatcultuur. Tezelfdertijd is er snel het gevoel van ‘niet alles moet besproken of benoemd worden’. Er zijn de leidinggevenden die heel veel energie steken in plannen, expliciteren, uitleggen en hun licht laten schijnen over van alles en nog wat. En er zijn de leidinggevenden die de ruimte vrijwaren voor mensen om zelf tot inzicht te komen. Met de woorden van schrijfster Edith Wharton die we citeren in ons boek over leiderschap: “There are two ways of spreading light. To be the candle, or the mirror that reflects it.” Ik zet het onderscheid meer en meer centraal in leiderschapsontwikkeling.
Fijne zomer Jesse. Echt weg zijn. Ook niet in de cloud of zo!
Koen
Referenties
Marichal, K., Segers, J. & Sorgeloos, D. (2020). Leading from the middle: Nieuw samenspel tussen de top en het midden van organisaties. Pelckmans.
Informatie
1. Patrick Kenis is emeritus professor aan de Universiteit van Tilburg, socioloog en expert op het vlak van organisatienetwerken en governance. Hij was academic dean van Antwerp Management School van 2010 tot en met 2016. De opname van zijn afscheidsrede Organisatienetwerken hebben geen vrienden ... behalve één: Waarom dat zo is, en wat we eraan kunnen doen vind je hier: https://tilburguniversity.cloud.panopto.eu/Panopto/Pages/Viewer.aspx?id=4f3e602d-ce1e-4d62-a2cd-b46500d30d22
2. Voor de nieuwe lezer: Hartmut Rosa is een duitse socioloog en filosoof die als een rode draad door onze briefuitwisseling loopt. Hij spreekt over een samenleving waarin alles versnelt en alles meer onmiddellijk beschikbaar, meetbaar, beheersbaar moet zijn. Die dynamiek creëert een razende stilstand: veel hitte in organisaties – denk aan burn-outs ook – en tezelfdertijd niet langer het gevoel van vooruitgang. Tegenover de vervreemding die dit creëert plaatst hij de resonantie: alles wat waardevol is en ons tot mens maakt heeft wederkerigheid nodig en dus ook ruimte voor ontmoeting, ontdekking. Zijn nieuwste boek onderzoekt dit verder en verschijnt deze maand als De wereld als constellatie.
3. https://www.tiktok.com/@somerandomcompany/video/7515717684567264534