Ik zoek een...

Actueel - Nieuws

Column: Poep in je hoofd

di 25 mei 2021 - Guido van de Wiel

Een tijdje geleden was ik in Corpus Leiden. Dat museum bestaat uit een gigantische reus die je, al zittend op het gebouw, bij aankomst aanstaart. Je museumbezoek bestaat vervolgens uit een grote reis door dat reusachtige, menselijk lichaam. Bij de darmen aangekomen hoorde ik een kind tegen één van zijn ouders roepen: "Kijk papa, hersenen!" Sindsdien moet ik – als ik een plaatje zie van hersenen – onwillekeurig altijd ook denken aan darmen. En vice versa. Voedsel voor het lijf versus voedsel voor de geest. In beide lichaamsfuncties is het orgaan zo geplooid, letterlijk en figuurlijk, dat er een maximale uitwisseling plaats kan vinden. Met kwabjes, uitstulpingen en inkepingen lijken de worstachtige vormen snel in de buikwand danwel de schedel gepropt. Alsof de maker tijdens de creatie ervan geroepen werd dat het eten klaar was. Ga je echter na wat die specifieke vorm oplevert, dan komt het ingenieuze karakter ervan aan het licht. De schedel blijkt door die achteloze vouwtechniek van de hersenkwabben onderdak te bieden aan 80 tot 125 miljard neuronen. En de slijmvlieslaag in de dunne darm is zo sterk geplooid en heeft zo veel kleine uitsteekseltjes – darmvlokken of villi genoemd – dat het totale oppervlakte van die dunne darm alleen al zo’n 150 tot 200 vierkante meter bedraagt.

In de chaotische brei van de dunne darm bevinden zich talloze uitwisselingsroutes. Die routes zorgen er, in een complexe samenwerking van spierlagen, bindweefsel, slijmvlies en verteringssappen, voor dat ze voedingsstoffen aan de darm onttrekken. Bovendien wordt de darm daarbij ondersteund door een rijk web aan nabijgelegen lymfe- en bloedvaten. We zijn zelf chaos, we zijn zelf orde, in het diepst van ons bestaan.
Ook in onze hersenen kun je deze tweeslag van een chaotische basis en patroonvorming daarbinnen ontdekken. Heel veel oppervlakte samengedrukt zorgt voor een maximaal aantal mogelijke neurale verbindingen. Zijn die neurale verbindingen eenmaal gelegd, dan worden deze vaker gebruikt en verworden de belangrijkste routes tot snelwegen in ons hoofd. Op die manier ontstaan er denkpatronen, geheugenstructuren en voorkeursroutes. Daarvóór is er in ons hoofd met name sprake van potentie: de potentie van alle mogelijke routes die er te ontwikkelen zijn. Deze potentie kent een keerzijde: mogelijke connecties die niet gebruikt worden verdwijnen. Zo las ik bij neurowetenschapper Sanne ten Oever dat het brein van iemand die zijn hele leven met taal in de weer is geweest er anders uitziet dan dat van een wiskundige.

De combinatie van orde, behoud en zekerheid enerzijds, en chaos en onzekerheid anderzijds, is ook terug te vinden in de twee belangrijkste functies waar de hypothalamus verantwoordelijk voor is. De ene functie van dit diepgelegen hersendeel betreft gedragingen die gaan over zelfbehoud; de andere functie heeft juist te maken met exploreren. Om aan te geven hoe diepgeworteld ook juist deze tweede neiging is: je kunt bij bepaalde katten tot 95% van de hersenen weghalen, alles op de hypothalamus en de ruggengraat na, en het dier zal nog steeds zijn omgeving willen blijven exploreren (Peterson, 2021). Het nieuwsgierige deel van het brein lijkt zich bij zoogdieren in een oeroud deel van de hersenen te bevinden. In het diepst van ons wezen gaat het steeds weer om de dans tussen bekend en onbekend terrein. De structuur van de hersenen, inclusief alle onregelmatige, rommelige en bijna toevallige plooiingen, maakt het mogelijk die dans uit te voeren. Misschien dat we wel over een parallelproces van chaos en orde kunnen spreken: als we chaos ontmoeten in de buitenwereld, ontmoeten we deze in reactie daarop ook in onze eigen hersenkwabben. Het is dat moment dat de aangelegde snelweg in je neurale netwerk niet meer volstaat. Binnen die chaotische hersenmassa hebben de neuronen een vorm van orde aangebracht en soms werkt die orde niet meer. Zodra de orde in de buitenwereld verstoord wordt, werken ook onze eigen mentale routines niet meer. Dan dienen neuronen vanuit het bestaande niet-werkende netwerk een nieuw neuraal stukje netwerk aan te leggen in een verder chaotische omgeving. Deze nieuwe neuronen die actief worden, meten we dan als een majeure verandering van onze breinactiviteit.

Vormt chaos zo de holding space voor orde? Chaos omvat het potentieel voor allerlei ordes die aangebracht zouden kunnen gaan worden. En op een gegeven moment ook niet meer aangebracht kunnen worden… Want als de plasticiteit afneemt, nemen de mogelijke omleidingen af. En de kopzorgen toe. Als er geen andere routes meer mogelijk zijn, betekent dat in de gewone wereld, maar ook mentaal, meestal het begin van het einde…

Dat spel van chaos en orde vinden we volgens neuropsycholoog Elkhonon Goldberg op nog een andere manier terug, met als kern: de splitsing van onze twee hersenhelften met ieder hun eigen specialisaties. De bevindingen van deze neuropsycholoog zijn bekend geworden als de novelty-routinization theory (Goldberg, 1994). Deze theorie zegt dat de twee hersenhelften ieder een eigen functie hebben. Grofweg geldt – voor het rechtshandige deel van de bevolking – daarbij het volgende: de rechterhersenhelft houdt zich voornamelijk bezig met het verwerken van nieuwe en onbekende informatie die binnenkomt via de individuele zintuigelijke systemen (novelty, dus: chaos). De linkerhemisfeer is daarentegen juist gericht op stabiele patroonherkenning en is gespecialiseerd in het uitvoeren van routineklussen (routinization, dus: orde). Mede dankzij de verschillen tussen de twee hersenhelften zijn we toegerust om zowel routines te ontwikkelen volgens het orde-principe 'het verwachte te verwachten' als om op chaos (verwacht het onverwachte) te reageren.  

Tot slot heeft de splitsing van het brein tot gevolg heeft dat we er verschillende strategieën op na kunnen houden: we kunnen kiezen voor competitie tussen de twee hersenhelften, waarbij we – vaak vliegensvlug en onbewust – kiezen dat we met name één helft van de hersenen stevig aan het werk zetten. Daarmee geven we de hersenhelften de kans om beide in iets anders goed te worden. Ondertussen scherpen beide kanten elkaar ook aan; zoals McCartney en Lennon elkaar scherp hielden in de kwaliteit van hun te componeren liedjes: er lag gezonde concurrentie op de loer. Minder presteren betekende dat er meer nummers van de ander op de langspeelplaat zouden verschijnen. Een vergelijkbaar fenomeen zou ook voor de hersenen kunnen gelden; de beste slijpsteen voor de geest lijkt de andere helft van je geest te zijn. Naast competitie kunnen we bij echt complexe taken ook kiezen voor coöperatie van de hersenhelften: in dat geval schakelen we op handbediening over en zorgen we ervoor dat beide hersenhelften gelijktijdig actief en gecoördineerd met elkaar samen gaan werken. Zo weten we dan simultaan best of both worlds op te roepen. Onze vooruitgang en onze vitaliteit bevinden zich in het vruchtbare samenspel tussen chaos en orde, in een constructieve samenwerking tussen links en recht (de politiek kan er nog wat van leren).

En dat jongetje in Corpus Leiden? Die haalde wat mij betreft brain en belly niet zozeer door elkaar; hij zette juist een nieuwe route uit voor zijn vader, voor de rest van het gezin en voor mij… Een nieuwe route met eeuwenoude roots.


Guido van de Wiel (Wheel Productions) is organisatiepsycholoog, (schrijf)coach en ghostwriter. Hij is onder meer verbonden aan Verdraaide organisaties en de Veranderbrigade. Onlangs verscheen bij Kloosterhof zijn nieuwste boek Van meetbaar naar merkbaar, van duurzaam naar dierbaarEerder schreef hij boeken zoals Durf het verschil te maken, Organiseren met toekomst en Innoveerkracht. www.wheelproductions.nl


Referenties
- Goldberg, E., Podell K. & Lovell, M. (1994). Lateralization of frontal lobe functions and cognitive novelty. The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences, 6(4), 371-378. https://doi.org/10.1176/JNP.6.4.371
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lateraliteit
https://www.observantonline.nl/Home/Artikelen/id/54305
https://www.gezondheidsplein.nl/menselijk-lichaam/darmen/item45059
- Peterson, J. (2021). Beyond Order: 12 more lres for life. New York: Penguin.
Swanson, L.W. (2000). Cerebral Hemisphere Regulation of Motivated Behavior. Brain Research, 886(2000), 113-64.